شریف مردی

شریف مردی

یاییملانمیش کیتابلاریم:

1ـ قلمه‌قوزان، 1395
2ـ اولدوزلاردان بیری قایمیشدی، 1395
3ـ یول آیریجیندا یازیلمیش حیکایه‌جیکلر، 1395
۴- داغیتماغا دوغرو، ۱۳۹۹
ایمیلیم:
sharifmardi[@]gmail.com

۴۵ مطلب با موضوع «مقاله» ثبت شده است

قونو اینسان‌دیر

(جیمز جویس و سیرادانلیق)

 

 

جیمز جویس، یولیسیز[1] باشلیقلی رومانیندا بیر اینسانین گونده‌لیک یاشامینی گولونج غریب و پارودیک اولاراق عینی حالدا بوتونلوکله گرچک نه‌دن‌لر و اولایلارا دایاناراق هومئر[2]ین آنلاتدیغی اودیسه[3]نین ترووا ساواشیندان سونرا اون ایل ایچینده (تانری‌لار وریندن) باشینا آچیلان اولایلارا باغلاییر. یانی ییرمینجی یوزایل‌ده (1904 ـ ژوئن‌ین 16سی) یاشایان 38 یاشلی آدامین بیرگونلوک یاشامینی صوبح دوروب قلیان‌آلتی یئدیییندن گئجه‌یاریسی آرغین یورغون ائوه دؤندویونه قدر اولوب بیتن اولایلاری (و دوشونجه‌لرینی) آنلاتاراق اودیسه‌نین اون ایللیک ماجراسی ایله قوشالاشدیریر. اودیسه عصیرلر اوزریندن کئچیب الیمیزده اولان پری‌لر دئولر و ایلاهه‌لرله باشباشا قالمیش اوسطوره‌دیر؛ لئوپولد بلوم[4] آنجاق نورمال بیر اینسان.

جویس دوغاچی توصیف‌لرله یاراتدیغی کاراکتئرین یاشامینا یاناشیب، باشینا گلن بوتون اولایلارین خیردالیقلاری و حتی دوشوندوکلرینه قدر بؤیوتج قویاراق ایزله‌ییجی‌نین قاباغینا بلیرلی بیر اینسان قویموش. لئوپولد بلوم (بیر گونده) نه ائدیب دوشونسه، یارادیجیسینین گؤزونون بیر اوجو اودیسه و ماجرالارینادیر.

بیرگونلوک اؤنمسیز گوندم اولایلاری اون‌ایللیک ائپیک ماجرالارا باغلاماق نه قدر داهییانه عینی حالدا گولونج و غریب اولسا دا، بئله بیر توتومون ایچینده اؤنملی مسأله واراولمالی‌دیر. مشهور باغلاردان بیری، لئوپولد بلوم ایله اودیسه، بیری دوبلینده اوبیریسی ایسه دنیزلری و اسکی یونان شهرلرینی بوتون ماجرالاری ایله گزینیب دولانارکن ائوده قالمیش ائش‌لری‌دیر: اودیسه‌نین ائشی پئنئلوپئ[5]، اودیسه‌نین دؤنمه‌یه‌جه‌یینه اینانیب سارایینا هجوم ائدن ائلچی‌لری ایله اوغراشمالی‌دیر؛ پئنئلوپئ ایللر بویو توخو توخوماقلا اؤزونو ائلچیلرین الیندن قوتاریب ائشینه وفالی قالیر. مالی[6]، لئوپولد بلومون ائشی، بلوم دوبلینده گزینرکن باشقا بیری ایله گؤروشوب ارینه خیانت ائدیر، گئجه‌یاریسیندان سونرا بلوم صوبحه یاخین ائشینین یانیندا یوخویا دالار دالماز، مالی اوزون‌اوزادی خیال‌یورویوشو ایله خیانت تئمالی لذت‌دولو چئشیتلی فانتئزی‌لر توخویوب دورور. پئنئلوپی‌نین توخو توخوماسی ایله خیانت‌دن قوتولماسی مالی‌نین خیانت‌له ایلگیلی خیال توخوماسی اؤرنک باغلاردان بیری‌دیر.

دوبلین کیمی قوجامان بیر شهرین ایچینده هر کیم اولابیله‌جک قدر سیردان بیر آدامین قارماقاریشیق دوشونجه‌لری ایله دولامباج ووروب ایکی قیران قاراپول ایچین چابالاماسینی، تاریخ بویو قالارغی و دَستانسی اولایلار آنیمساماسی ایله آنلاتماسی نه آنلام داشییابیلر؟ بئله بیر چابا هاردان قایناقلانیر؟ گرچکچی آچی ایله یاشامین وازکئچیلمز آنلارینی ائپیک آرغاجلا سیخیشدیریب معظم دونیا یاراتماقدا، جویس باشقا بوتون آماجلاری یانیندا اینسانی و شاید ده اخلاقی بیر آماج آردیندادیر.

جویس سیرادانلیغا اؤنم وئریر. روماندا سیرادان بیر اینسانین یاشامینی اوسطوره‌وی قهرمان قدر تاریخ بویو قالارغی ائدیر. قوردوغو حیماسه‌سینی اسکی یونان اوسطوره‌لرینه باغلاسا دا قهرمانلیق ائیلم‌لرله دئییل گونده‌لیک اؤنمسیزجه خیریم‌خیردا ایشلرله ائدیر. جویس هر بیرئیین یاشامینی اوسطوره‌وی کاراکتئر قدر اؤنملی بیلیر. بو اوزدن جویس بوتون تاریخ بویو مکمل بیر قهرمان اولاراق اودیسه و اونون ماجرالارینی سیمگه‌سل بزک کیمی بیر آدامین گونده‌لیک یاشامینی آنلاتماقدا قوللانیر و سیرادانلیقدان دَستانسی حیکایه یارادیر.

لئوپولد بلوم بیر بیرئی اولاراق بوتون اینسانلیق دونیاسیندان سئچیلمیش اؤرنک‌دیر. اینسان دونیاسینا بئله اینجه باخیشلا یاناشماق، یاشامین بوتون پارچالارینا اؤزَنیب اؤنم وئریب قایغیسیندا قالماقدان قایناقلانیر. جیمز جویس یاراتدیغی یولیسیز دونیاسیندا قونو، قاچیرتدیغی یئل‌دن توت یاشام ایچین چالیشیب پول قازانماقدان هابئله سئوگی ایله اینسانلیق قاورامیندان دانیشماغا قدر، اینسان‌دیر.

 

[1] Ulysses

[2] Hómēros

[3] Odysseus

[4] Leopold Bloom

[5] Penelope 

[6] Molly Bloom

  • شریف مردی

 

قیش/ ناصر مرقاتی

قارا قیش

کؤکونو دریندن سالیب؛

سینسی‌میش تورپاق،

یاشیللیق حسرتین اونودا بیلمیر؛

و نیسگیللی حیات،

            بیر ایپک دونون تمناسیندا

                                    اَینی یالیندیر؛

آخ...

ای بیرلیگی سئون کؤچری قوشلار،

سیزین هر تئلینیز بیر رنگه چالیر؛

و اینیلتی‌لرینیز

            دار قفسلردن اوزاغا گئتمیر؛

هره بیر قیشلاغدا،

باشقا بوداغدا قیشلاییرسینیز؛

 

بوردا قیش،

            نه شاختا،

                        نه قارا،

                                    نه کدرلی‌دیر!

«قیش» شعرینده بیچیم و ایچریک

اؤزت

قیش شعری بیچیم آچیسیندان ایکی بؤلومه بؤلونور. اون‌دؤرد سطیردن اولوشان «بؤیوک» بؤلوم ایله، دؤرد سطیرلی «کیچیک» بؤلوم. شعره بیچیم، ایچریک و بونلارین آراسیندا اولان ایلیشگی آچیسیندان باخماق اولار. نیسگیل ایچَریگی شعرین ایچ قاتیندا، چلیشکیلی بیر دورومدا اؤزونو گؤرسه‌دیر. آنجاق بیچیم اؤزونو شعرین اوست قاتیندا گؤرسه‌تسه ده، قیش فصلینده یارانان نسگیلل‌لرین توزونو اوزرینده ساخلامیش دیر. سؤز نیسگیل ایله آیریلیق‌دان گئدیر، بیرلیک حسرتی، قیش‌ین یارادان آیریلیقیندان دوغموش‌سا دا، باشقا بویوت‌دا، نیسگیل قیش‌ین اؤزونه ده قاییتماقدا دیر. شعر سایدیغیم تئم‌لری چارپیجی، هابئله باشاریلی بیر شکیلده گؤرسه‌ده بیلیر. ایچ ایچه گیرن دویقولار ایله بیچیم و ایچَریگین ایلگیسینی ایره‌لی‌ده آچیقلایاجاغام.

بؤیوک بؤلوم

بیرینجی بؤلوم، قارا قیش‌ین درین کؤک سالدیغیندان، تورپاق و حیاتین (قیش‌ین قاپسامیندا) سینسیدیغیندان دئییر. یاشیللیق، بئله بیر قیش‌دا، یالین حیاتین نیسگیلی اولموش؛ قیش ایسه اوزون، بیتمه‌یه‌جک دیر. بورا قدر شعر بیر دورومون تثبیتیندن، کؤک سالاراق قاتیلاشماغیندان دئییر.

شعرین ایلک بؤلومو، ایکی قیسمه بؤلونور؛ بیرینجی قیسم اوسته دئدیییم کیمی بیر دورومو آچیقلاییر. ایکینجی قیسم آنجاق، دورومون ائتکیسینی داها آرتیرماق اوچون، اونا بویا ایله سس قاتیر: «هر تئلینیز بیر رنگه چالیر»، و قوشلارین «اینیلتی»لری. آنجاق «کؤچری قوشلارین» بویا دولو گؤزل تئللرینه رغمن، سس‌لری «اوخوماق» یوخسا «اؤتمک» دئییل، «اینیتلتی»‌دیر. بوردا هر تئلی بیر رنگه چالان کؤچری قوشلار قفس‌ده دیرلر. قوشلار اؤتمیرلر، اینتیلده‌ییرلر! بیرلیگی سئوَن یالقیز قوشلارین «اینیتلی»لری دار قفسلردن اؤته‌یه گئتمیر. بئله بیر چلیشکی (گؤزللیک ایله اینیلده‌مک) داها اؤزونو گؤرستسین دئیه «بؤیوک بؤلوم»ون ایکینج قیسمی «آخ...» سسی ایله باشلانیر. بوردا نسیگیل دولو «آخ...» سسی، «بیرلیگی سئون کؤچری قوشلار»ین، آیری توشمک‌لری و یالقیزجا «قیشلاما»لارینین حسرت ایفاده‌سی دیر. هر تئلی بیر رنگه چالان قوشلارین، یاشیللیقدا، حیاتین ایپک دونونون قوینوندا، اؤتوب، بوداقدان بوداقا قونماسی گرک دیر. آنجاق، نه یازیق بئله دَییل.

قیش گلمه‌زدن اؤنجه کؤچری قوشلارین بیرلیکده گؤیلرده اوچوشونو، گؤرموش کیمسه، ایندی ایسه قیشلاقدا دار قفسلرلرده هره‌سینین باشقا بوداقدا قیشلاماسی‌نا شاهید دیر؛ بئله بیر دویقونو یاشایان کیمسه اؤرکدن نئجه بیر «آخ...» چکر؟ بو «آخ...» اؤیله بیر «آخ...»دیر. درین کؤک سالان قارا قیش، یالنیز تورپاق ایله حیاتی دَییل، بوتون اؤزگور قوشلاری دا، حسرت ایچینده، داردا قویوب دیر. یاشیللیق تورپاغا، یازین الوان ایپک دونو حیاتا، بیرلیک ایله اؤزگورلوک ایسه قوشلارا "نیسگیل" اولوب.

درین کؤک سالان بئله بیر قیش، بیتمه‌یه‌جک قدر اوزون دیر. قیش‌ین اوزونلوغو، شعرین بیچیمینده آیدینجا گؤرسه‌دیلیر. اون‌سکگیز سطیرلی بیر شعرده، اون‌دؤرد سطیر (یوزده سکسان) قیش‌ین تثبیت اولموش دورومونا گؤره دیر.

کیچیک بؤلوم

شعرین ایکینجی بؤلوم‌ینه کئچمزدن اؤنجه، تورک اوسطوره‌سینده «قیش» قاورامینا اؤتری باخالیم.

قیش ایکی «بؤیوک چیلله» ایله «کیچیک چیلله»دن اولوشور؛ بؤیوک چیلله قیرخ گون و کیچیک چیلله ایسه ییرمی گون دیر. ایکی چیلله باجی‌دیرلار؛ یوخسا بیر قاری‌نین ایکی اوغوللاری دیر. سون اوتوز گون ایسه «بایرام آیی» دیر. قیساجا، بایرام آییندا یئرین جانینا ایستی نفس گلدییینه گؤره، اونو «بایرام آیی» آدلاندیریبلار. بؤیوک چیلله تمکینلی و متانت‌لی‌دیر؛ صبیرله دوندارار، اوشودر، ناخوشلادار... اوزون سورر. آنجاق کیچیک چیلله دلی‌سو، حیرصلی، های‌کویلو دیر. توزتوزاناق یولا سالیب کولک قوپارار؛ آنجاق عؤمرو تئز بیتر. کیچیک چیلله‌نین عؤمرو آز، دالی یاز دیر.

شعره دؤنه‌لیم. ایکی بؤلومو «بؤیوک» ایله «کیچیک» آدلاندیردیغیم‌دان آماجیم، شعرین بیچیمی قیش‌ین بیزلرده نه بیچیم‌ده اولدوغونا دلالت ائتدییینی گؤرستمک دیر. قیش شعری‌نین ایکینجی بؤلومو، بیرینجی بؤلومون ترسینه، آنسیزین، قیساجا باشلانیب، هر شئیی داهاراق بیتیر. شعر بؤیوک باشاری ایله اؤزونو، خالقین دوشونجه‌سینده اولان قیش فورمونا سالمیش. قیش ایکی بؤیوک و کیچیک چیلله‌سی ایله گلمیش، کؤک سالمیش، هر شئیی اوشوتموش، اؤزگور قوشلاری دا دار قفس‌لره سالمیش دیر. آنجاق ایچریک شعرین بیتمه‌سی ایله بیتمه‌یه‌جک دیر.

«قیش» شعرینده، ایچریک اؤزونو بیچیم‌دن آییراراق باشقا یول، قیش‌ین بیچیم و ایشله‌یینه رغمن، گئتمک ایسته‌ییر. سؤزومون آچیقلاماغینا، شعرین آنلاتی بیچیمینه ده باخماق ایسته‌ییرم.

آنلاتی بیچیمی

آنلاتی شعرین بیرینجی بؤلومونده، گئنل آچیدان چئشیت‌لی دویقولاردان یارارلاناراق، بیر دورومو آچیقلاییر. باشقا دئییم‌له سؤز سویوت قاورامین آچیقلاماسیندان، قارا قیش‌ین یاراتدیغی دوروم‌دان، گئدیر. تورپاق، حیات و کؤچری قوشلارین دیلیندن یوخسا دوروموندان سؤز ائدیر. آنلاتی، گئنل آنلاتی دیر. آنجاق ایکینجی بؤلوم‌ده، آنلاتی شخصی اولاراق، آنلاتیچی‌نین اؤز دویقوسونو آچیقلاییر. آنلاتیچی اؤزونو دورومون ایچینده قویوب، دویقوسونو آچیقلاییر. بؤیوک بؤلومون گئنل اورتامیندان، کیچیک بؤلومون اؤزل اورتامینا گیریر. بؤیوک بؤلوم‌ده، سؤز قارا قیش‌ین چئوره اوچون کؤتو بیر دوروم یاراتدیغیندان ایدی‌سه، کیچیک بؤلوم‌ده سؤز همن قیش‌ین آنلاتیچی اوچون بیر نیسگیل اولدوغو دیر. قیشین حسرتی، کدری، قاتی‌لیغی‌نا حسرت وار. نیسگیل اوقدر بؤیوک دیر، آنلاتیچی بوتون بیرینجی بؤلوم‌ده قیش‌ین کسیجی‌لیییندن، شاختاسیندان، قارالیغیندان ائتدییی سؤزه بئله حسرت گؤزو ایله باخیر، و بونلارین هئچ بیری‌نین اولماماسیندان گیلئیلی دیر. «بوردا قیش،/ نه شاختا،/ نه قارا،/ نه کدرلی‌دیر!» کیچیک بؤلوم‌ده، سؤز بیرینجی بؤلومون ترسینه دیر.

نیسگیلین

بئله بیر نیسگیلین واراولوشو نه‌دن و هاردان گلیر؟ سوالین جاوابیندا، بیرینجی بؤلومده «بیرلیک» کلمه‌سینه قاییتمالی‌ییق. «بیرلیگی سئون کؤچری قوشلار». «بیرلیک» سؤزجویو، شعرین بیرینجی بؤلومونون ان قاباریق و دویقولو قاورامی‌دیر. آنلاتیچی قوشلارین گؤزللیییندن و «اینیلتی»لریندن سؤز ائدیرکن، اونلاری (قیش‌ین ائتکیسی‌نی وورغولاماق اوچون) آیریلیغینی توصیف ائدیر؛ «بیرلیگی سئون کؤچری قوشلار»، «هره بیر قیشلاغدا،/ باشقا بوداغدا قیشلاییر». گؤزللیک ایله اینیلتی، بیرلیک کلمه‌سینه دؤنرک داها قاباریق و وورغولو بیر دویقو یارادیر. آنجاق اؤزگون «آیری توشموش» و «تک» کمیسه، آنلاتیچی‌نین اؤزو دیر.

کیچیک بؤلوم، اوسته دئدیییم کیمی آنلاتیچینین، نیسگیل دولو اؤزل دورومونو آنلاتیر؛ بو بؤلوم شعرین اوبیری بؤلوموندن آرا آچماقلا گؤرسل اولاراق «آیریلیق»ی گؤرسه‌دیر. شعرین اوزون بؤلومونده آنلاتان، بوتون «قارا قیش»ین یارادان دورومونا نیسگیل قالان آنلاتیچی، اؤزونو «یالقیز» و «بیرلیک»دن آیری گؤرور. کیچیک بؤلومون ایلک کلمه‌سی، «بوردا»، اؤز یوردوندان آیری توشموش آنلاتیچینین، سؤزو و نیسگیلی، «اوردا» یوخسا اؤز یوردونا دؤنمه‌سینه ایشاره دیر. آنلاتیچی «بیرلیگی سئون کؤچری قوشلار» میثالی، اؤز یوردوندان آیری توشموش، غریب بیر کؤچمن، یوخسا دوستاق دیر. بئله بیر آیریلیق شعرین بیچیمینده ده گؤرسه‌دیر اؤزونو. آنلاتیچی اؤز اؤزل دورومونا گلینجه، سؤزونو دؤرد سطیرده آرالی اولاراق آنلاتیر. آنلاتیچی‌نین دورومو «کؤچری قوشلار» ایله «دار قفسلر» تئمینه قاییداراق آنلاشیلیرسا، «اوردا» اؤز یوردوندا «بیرلیگی سئون کؤچری قوشلار» میثالی اؤزگور اولور؛ «بوردا» آنجاق، «اینیلتی»سی «دار قفسلردن اوزاغا گئتمیر».

سون سؤز؛ دراماتیک بیر سون؛ دیله‌ییش

سون دؤرد سطیر، موسیقینین دراماتیک شکیلده، اوچ ضربه ایله قورخونج، بلیرسیز و قارانلیق بیر دورومون ایفاده‌سی کیمی دیر. هر ضربه بیر پیلله داها درینه ایشله‌ییر.

«بوردا قیش،

            نه شاختا،

                        نه قارا،

                                    نه کدرلی‌دیر!»

«شاختا» ایله «قارا»نین هره‌سینده ایکی «آ» حرفلری، یوخاری‌یا یوکسه‌لرک، دیله‌ییش، قالخیش و قورتولوش ایسته‌یی‌نی گؤرسه‌تسه ده، بونلاردان سونرا گلن «کدرلی» و اوچ آرد آردا تیکرارلانان «نه» سؤزو، بئله بیر ایسته‌یین اولاناقسیزلیغینا قاپانیر؛ «دیر» ایسه، وورغو دامغاسینی باساراق شعره سون قویور.

  • شریف مردی

«آینادا اؤل-دیریلمک» مضمونجا، اینسانین یالنیزلیغی، بوشلوغو و آنلامسیزلیغیندان دانیشاراق، ایچیندن قالخان توپلوم اونو ازیب یوخ ائتمه‌سینه قارشی اعتیراضا قالخان بیر شعر توپلوسودور.

واراولوشچولوق فلسفه‌سینین تمل قاوراملاری، "اؤلوم"، "اؤزگورلوک"، "یالنیزلیق" و "بوشلوق" کیمی فردله‌شرک هئچ اولموش اینسانین قایغیلاری، البته بعضی‌لری داها یوغون اولاراق، اؤزونو شعرلرده گؤسترمک‌ده‌دیر.

گوزگویه باخیرام

گؤزلریمین یئرینی بوش گؤرورم

اوزسوز-گؤزسوز باش گؤرورم

من اونو گؤرورمسه

گؤزلریم وار

اونون گؤزلری یوخدورسا

من یوخام

اؤلوم یوخسا باشقا دئدیییم قاوراملارین دهشتینی، تکرارلاشان، چوخ ساده و گوندم بیر مسأله اولدوغونو گؤستررک، اوستونه اویون توزو سپیر... بئله‌لیک‌له اوخوجونون سرسم ائدیجی قاوراملارین قارشیسیندا موضع توتماغیندان ساووناراق، بو قونولاردان سؤز آچابیلیر...

سیز ده آپارتمانیزدان خیابانا باخاندا

بوشلوغونوزو آسفالتا تؤکه بیلرسینیز

سیزین ده گؤزونوز قارانلیغا چالا بیلر

سیز ده یابانچی‌لاشا بیلرسینیز هر کسله

و شعر بیتینجه، یئنیدن باشلانیر:

اوزاقلاشین لوطفاً!

بو ساده‌جه اویوندور

سیزین ده باشینیزا گله بیلر

شعرین اؤزونده دولانباج وورماسی، بیتیب بیتمه‌میش یارانان دویغولار اوخوجونون باشیندا فیرلانماغا باشلاییر... تیکرار تیکرار یانغیلانیر...

کاغاذلارین اوزرینده اویوموش‌کن یازیچی،

روماندان باش قالدیریب چیخدی کاراکتئر

دیواردان آسیلمیش توفنگی گؤتوردو

تاراق

انتحار ائتدی...

دیک آتیلدی یازیچی

قلمی گؤتوروب بئله‌جه بیتیردی:

دیواردان آسیلمیش توفنگی گؤتوردو

تاراق

انتحار ائتدی...

دیکسیندی قزئتلر

بئله‌جه تیتر ووردولار:

دیواردان آسیلمیش توفنگی گؤتوردو

تاراق

انتحار ائتدی...

دیکسیندی اوخوجو

دیواردان آسیلمیش توفنگی گؤتوردو

تاراق

انتحار ائتدی...

و بو تیکرارلار اصیل بیر اعتیراضین اولوشماغینا گتیریب چیخاریر: اصلینده ادبیات اعتراض‌دان باشقا نه اولابیلرکی؟ اعتیراض کیمه؟ اعتیراض نه‌یه؟! ادبیات اؤزوندن باشلاییب هر شئی‌یه، هر نه‌یه هر کیمسه‌یه اعتیراض ائتمه‌لی...

بارماغی‌یلا دوداغیمیزین ایکی یانیندان چکیب

اوزوموزه گولوش چیزن سیاستچی‌لر،

اللری‌یله گؤزوموزو یومان پسیخولوقلار وار

قورخونج خبر بونلاردیر

برئشت جنابلاری

آمما شعریت قونوسونا گلینجه، شعرده دیل اؤزو ایله قارشیلاشمالی، چارپیشمالی‌دیر... رومن یاکوبسن‌ون «دیل‌بیلیم و شعر» مقاله‌سینده، شعرین شعر اولدوغو اؤزللیک بودور: دیل اؤزونه دؤنرک اؤزونو داغیتمالی.

غزل اؤلورسن سربست دیریلیر

سربست اؤلورسن غزل دیریلیر

سطیرلرین آرخاسیندا دوستاقلانیر سان-کی او قیز

«قانداللانیر کئفله‌نیرسن»

کئفله‌نیب قانداللانیرسان

قانا دالیر قولونداکی قاندال

قاناد آلیر خاچا چکیلیرکن عیسی.

کلمه‌لر آغزیندان قوتولوب، قاچماق ایسته‌ییر سانکی.

«آینادا اؤل-دیریلمک» شعر توپلوسوندا، باشقا گؤزلجه یئرینه اوتوران صنعت «یابانجیلاشدیرما» یا (defamiliarization) صنعتی‌دیر. اوخوجویا اورتاق شئی‌لری آلیشمادیغی و یا عجاییب بیر شکیلده تقدیم ائتمک؛ بئله‌جه مخاطب یئنی باخیش آچیلاری قازانابیلیر و دونیانی فرقلی شکیلده گؤره‌بیلَر. «تابلو» شعرینده گونده گونده قارشیمیزدا اولان، بلکه ده فرقینه هئچ وارمادیغیمز «اینسان»ی، یابانجیلاشدیراراق گؤزوموزون اؤنونه عجاییب بیر شکیلده، «اؤزوندن آسیلمیش بیر تابلو» کیمی گؤستریر؛ او بیر طیلیسم‌دیر...

«آینادا اؤل-دیریلمک»ده نئچه قیسا شعر وار... اوچ دؤرد سطیرلی قیسا شعرلر؛ بونلار بیر اولای‌دیر، ایلدیریم کیمی آنسیزین چاخیر، سونوندا ایسه اوخوجونون بئینینده دفعه‌لرله تکرارلانیر... شوک بیر حالدا آیرونی ایله بیتیر شعر.

سیچان دئشییی آختاریردی

قورخوسوندان

توفنگی‌نین لوله‌سینه گیردی

تمامن گوج قایناغینی لاغا سالان بیر شعر...

کولکده اسیردی ساچلارین دا من ده

کولک ده اسیردی ساچلارین دا من ده

کولک ده اسیردی ساچلاریندا من ده

تکرارلاشاراق درینه ایشله‌ین دویغو... (من بو شعری هئچ "ده و دا"لارین بیتیشیب بیتیشمه‌مه‌سینی وجیمه آلمادان اوخوماغینی داها سئویرم).

شعرده اساس شئی، مخاطب‌ین ایچینه ایشله‌ییب دویغو تارلارینی دیندیرمک‌دیر. شعر، رضا براهنی دئمیشکن بیر قاریش هاوادا اولمالی، یئردن قالخاراق اوخوجونو دا اؤز ایله گؤتورمه‌لی‌دیر. بو اساس‌لا «آینادا اؤل-دیریلمک» مخاطبی دیندیرن، نظرینی جلب ائدن، و سونوندا بیه‌نیلن بیر شعر توپلوسودور.

  • شریف مردی

کیتاب اینجه‌لمه‌سی / شریف مردی: قوشلار داها قورخمورلار / رقیه کبیری

 

«قوشلار داها قورخمور» سون درجه گوجلو، سؤزونو چوخ ایچدن و یومشاقجا یئریدن بیر رومان‌دیر. رومان باجیلیق (sisterhood) قاورامینی هئچ ایفراط تفریطه توشمه‌دن قاپساملی بیر شکیلده آنلادیر. بونونلا بئله، یالنیز دا فئمئنیستی بیر رومان دئییل. ایکی مسأله داها اؤنملی اولاراق اؤزونو روماندا گؤستریر: 1- رومانین آخار و صمیمی دیلی. 2- رومانین آنلاتی باشاریسی.

آنلاتینین گئدیشینده هئچ بیر چات یارانمادان زامان دال قاباق اولوب؛ ایکی تاریخی دؤنگه‌دن ایکی قیزین یاشامی روایت اولور. قدّار زامان آلنینا چیزگیلر چیزمیش نیلفَر ایله، باشیندا اینتیحار فیکری دولاشان نرگیز، ایکی قوش میثالی بیربیرلرینی دنیز قیراغیندا تاپیب دردله‌شیرلر. فرق ائتمیر زامان هانسی تاریخی دؤنه‌مه قاییتسین، 1320 یوخسا 1350 ایللری؛ قادین دونیاسینین اورتاق دردلری، چیله‌لری و دغدغه‌لری جسارت دولو بیر ایچدنلیکله آنلاتیلیر. رومان قادینلارین بوتون تاریخ بویو، یئنی‌یئتمه زامانیندان، گلینلیک گئجه‌لرینه و بوتون یاشام بویو اورتاق دویغولاری اوخوجونو حیرته سالان دئدی قودولار واسیطه‌سی ایله روایت ائدیب، اوخوجویا تجروبه ائتمه‌دیی بیر یاشامی دادیزدیریر. یالنیز قادینلار دونیاسی دئییل، بوتون نسلین یاشادیغی چلیشکی و تضادلاری باشاریلی آنلاتی ایله روایت ائدیر. دیل اوقدر آخار و روایت او قدر صمیمی‌دیر کی اوخوجو دورمادان اوخوماقدا ایره‌لیله‌مک ایستَییر، آنجاق رومانین بیتمه‌سینی ده هئچ ایسته‌میر.

قوشلار داها قورخمورلار

نیلفرین هئچ وازکئچیلمز سیقار پوفلمه‌لری ایله خیسین خیسین چکدییی نفسلر رومانین ان شیرین بؤلوم‌لریندن‌دیر؛ بونا آرتیر دؤردونجو بؤلومون دادلی غوغالارینی، سونرا بوتون روماندا آنلاتیلان دئدی قودولار. اولای یالنیز دئمک‌له دئییل گؤسترمک‌له اوخوجونون ذهنینده تصویر ائدیلیر. اوچ دوستون قارداشلیق آندینا صادیق قالدیقلاری، بوتون ایدئولوژی و عقیده فرقلیلیکلرینه رغمن چوخ باشاریلی و هئچ ده دویغوساللیغا قاپیلمادان آنلاتیلیر.

رومان نئچه یاشام، نئچه کاراکتئر و نئچه نسلی ایچینه آلیر. هر نسلده ایسه فرقلی عقیده‌لره اینانان اینسانلاری بیربیرینین یانیندا گتیررک هئچ بیرینه اوستون مقام وئرمیر. بو اوزدن رومان چوخ‌سسلی بیر رومان‌دیر و هر کسه، هر ایده‌یه قونوم وئررک سسلرین هئچ بیرینی باشقا سسین قارشیسیندا بوغمور.

رومان ویرجینیا وولفون A Room of One's Own کیتابی ایله یاتیملی و درین متن‌لرآراسیلیق (intertextuality) ایلیشگی قورور، آمما هئچ زامان اؤزونو اونا باغلامیر؛ بورادا یازار اوخوجونو دورومون تام اورتاسینا آتیر و بیر یاشامین چتینلیکلرینه دوشونمه‌یی قانیتلاییر.

«سلیمان کیمی نرگیزین اؤزونه عاید اؤزل اوتاغی یوخ ایدی. ائولرینین دار دودوک صاندیخاناسی اونون سیغیناجاق یئری‌یدی. صاندیخانانین بیر طرفینده یورقان دؤشک باغلیسی، بیر طرفینده رفلره دوزولموش سیرکه، آبقورا، گولاب... آشاغی رفده اؤز قیویر ـ زیویرلارینی، کیتابلارینی، هفته‌ده آلدیغی «دانشمند» مجله‌لرینی ییغمیشدی. بونونلا بئله، صاندیخانا اونون اؤزل یئری، خلوتگاهی‌یدی.» نیلفرین ده نرگیز کیمی صاندیخانادان باشقا هئچ سیغیناجاق یئری یوخدور.

رومانین ایچ قاتلاریندان بیری، دئدیییم کیمی باجیلیق قاورامینی تام یئرینه یئتیررک روایت ائتمک‌دیر. بوتون دونیانین قادینلاری باجیلیق دویغوسو ایله بیرله‌شیب یاشام تجروبه‌لرینی بؤلوشوب، بیربیرینه دستک اولسالار داها هئچ بیر زامان ارکک‌اگه‌من یاپیلاردا سیخیلیب ازیلمزلر؛ مئتافوریک دئییشله ایفاده ائتسم: برابرجه اوچوشماغا قالخسالار «قوشلار داها قورخمازلار».

«قوشلار داها قورخمورلار» رومانی رقیه کبیری‌نین اوسته دئدیییم و ایره‌لیده اونلاری سیرایلا بیر داها سایاجاغیم نه‌دنلر دولاییسی ایله ان باشاریلی اثری‌دیر.

1- رومان آخیجی و گؤزل دیل ایله روایت اولور.

2- رومان دورومو یالنیز آنلاتمیر، دیتایللارلا اوخوجونو دورومون ایچینه سالاراق اونا گؤستریر.

3- رومان هئچ بیر سیاسی، ایدئولوژیک یوخسا اخلاقی فلسفه‌یه اییک دئییل.

4- تراژیک و تروماتیک دردلری آنلاتاراق هئچ زامان مرثیه‌چی اولمور.

5- اوخوجونو یاشامین دئدی قودولاری ایله اینجه بیر شکیلده اَیله‌ندیریر.

6- چوخ‌سسلی بیر رومان اولاراق بوتون سسلره مئیدان وئریر.

7- اوخوجونون اؤنونه فلسفی و دوشونه‌بیله‌جک سورغولار قویسا دا اونلارا کسین بیر جاواب آختارمیر.

بو اوزدن، «قوشلار..» رومانینی لذت آرایان و بیر ده اؤز یاشادیغی دونیادان فرقلی بیر یاشام تجروبه ائتمک ایسته‌ین اوخوجویا اؤنریرم.

روماندان گؤزل تصویر: دام اوسته دیش بویداکی بیر اوره‌ک ذهنیندن کئچیر. قارغالار اوره‌یی دؤوره‌له‌ییب، بیر جوت پیشیک دودکئش دالیندان قارغالاری گودورلر. قارغالاردان بیری اوره‌یینی لئش پارچاسی کیمی دیمدییینه آلیب اوچور. آمما اورک آغیر اولدوغوندان ساری قارغانین دیمدیییندن سوروشوب، تورپاقلی بیر کوچه‌نین دؤشه‌مه‌سینه دوشور. اورک تورپاغا بولاشیر. یولدان کئچن آداملارین بیریسینین آیاغینا توخونوب، دیغیرلانیر. او آدامین آدی سلیماندی.

 

  • شریف مردی

 

آمئریکالی رومان و اؤیکو یازاری، شاعیر، اینجه‌صنعت و ادبیات اله‌شتیرمه‌نی، جان آپدایک، کیتابلارا یازدیغی ریویو ایله گؤزل میراث گئریده بوراخدی. اینجه‌لمه‌لرینی داها چوخ نیویورکئر درگی‌سینده یازان، جان آپدایک بوتون ریویولارینی ایکی کیتابدا (ساحیله ساریلماق 1983 و گرکلی مولاحیظه‌لر 2007) گتیرمیش. جان آپدایک‌ین یاپیسال اینجه‌لمه یازماق اوچون آلتی قورالی بونلاردیر:

1- یازارین نه ایش گؤرمک آرزوسوندا اولدوغونو آنلاماغا چالیشین و دئنه‌مه‌دیی شئیی باشارمادیغی ایچین اونو سوچلامایین.

2- کیتابین متنیندن ـ ان آزی بیر اوزون پارچا ـ گتیرین، بئله‌جه اینجه‌لمه‌نین اوخوجوسو اؤز ایزله‌مینی اولوشدورابیلر و اؤز ذوقونو آلابیلر.

3- کیتابین آچیقلاماسینی، کسیک قیریق آلینتیلار یئرینه کیتابدان اوزون بیر ایفاده گتیرمک‌له اونایلایین.

4- قونو اؤزه‌تینده ساکین اولون و سونونو وئرمه‌یین.

5- کیتابین باشاریسیز اولدوغونا قرار وئرسه‌نیز ده، او کیتابدان یوخسا یازارین باشقا کیتابلاریندان باشاریلی بیر میثال گتیرین. کیتابین باشاریسیزلیغینی آنلاماغا چالیشین. باشاریسیزلیق سیزین دئییل ده یازارین طرفیندن اولدوغونا آرخایین‌سینیز می؟

جان آپدایک‌ین یاپیسال اینجه‌لمه یازماق اوچون آلتی قورالی

بو بئش سوموت قورالا باشقا سرسری بیر قورال داها اکله‌مک ایستَرسم:

6- سئومه‌دییینیز و یا دوستلوقدان دولایی خوشلاندیغینیز بیر کیتابین اینجه‌لمه‌یینی قبول ائتمه‌یین. اؤزونوزو هر هانکی بیر گله‌نه‌یین گؤزه‌تچیسی، هر هانکی بیر پارتی استانداردینین اویغولاییجیسی، ایدئولوژیک بیر دارتیشمانین ساواشچیسی، هر هانکی بیر ایصلاح مأمورو اولاراق خیال ائتمه‌یین. هئچ بیر زامان یازاری باشقا اونلو یازارلار یئرینه قویمایین. یازاری باشقا اله‌شتیرمنلر و اینجه‌لمه یازانلارین آراسیندا اولان ساواشدا بیر پییادا سرباز یئرینه قویمایین. یازارین اعتباری دئییل کیتابی اینجه‌له‌یین. سوچلاماق و یاساقلاماقدانسا اؤیمک و پایلاشماق داها یاخشی‌دیر. اینجه‌لمه یازان ایله اوخوجولارین آراسینداکی علاقه، بیر کیتابین اوخوماغیندا بعضی اولاسی لذتین وارساییمینا دایانیر؛ و بوتون آیریمچیلیقلاریمیز بو آماجا دوغرو اَییلمه‌لی‌دیر.

  • شریف مردی

داغیتماغا دوغرو

«داغیتماغا دوغرو» 17 مقاله و ایکی اؤیکودن اولوشان بیر کیتاب‌دیر. بو ایکی اؤیکو کیتابین سونوندا، اک‌لر بؤلومونده، یازارلاری ایذنی ایله باشقا هئچ بیر یئرده چاپ اولمادیقلاری اوچون گلیب. اؤیکولرین بیری مرحوم محمد ملک‌نژاد و اوبیری ایسه حمید قرایی‌دن‌دیر.

داغیتماغا دوغرو ـ شریف مردی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

کیتابی ایچَرن 17 مقاله ایسه بعضن بیر کیتابین بوتونلویونه، بعضن ده یالنیز بیر حیکایه‌نین چؤزومو و قورولوشونا حصر اولونان مقاله‌لردیر. باشقا اوچ مقاله ایسه ادبی تنقیدین نه‌لییینه و گؤره‌وینه توخوناراق چوخ‌سسلی رومانین ایزینی آختاماقدادیر. «چوخ‌سسلیلیک؛ رومان؛ بیز» باشلیقلی مقاله بیزیم توپلوم‌دا بئله بیر رومانین دورومونا عایید سؤزلر اؤتورور؛ مقاله‌نین باشلانیشیندا اوخویورسونوز:

رومان باشقا دونیالاری قاورایان، باشقاسینی آنلایان، باشقاسینا مئیدان وئرن و باشقاسینی تانیماقلا اؤزونو تانیماغا چالیشان آلاندا دوغولابیلر. رومان سس‌لر ایچینده سس دئییل، سس‌لرین بیر دوزئیده اولدوغودور. سؤز آتماغا اولوشمور، سؤزلرین بیر یئره برابرجه ییغیلماغی‌دیر. سس‌لرین ائشیدیلمه‌سی‌دیر. بؤیوک روایت‌لرین آنلاتیسی دئییل، خیردا سس‌لرین بؤیوک قورولتایی‌دیر رومان. گوزگودور. سنی و باشقاسینی گؤسترن گوزگو. اولوشماق و گؤسترمک‌دیر رومان. گئج دوغولسا دا، اینجه‌صنعتین اَن گؤزل قولودور رومان. اینجه‌صنعت، گؤزللیک، و اَیله‌نجه‌یه گؤره یارانیر. وارلیغی وارلیق کیمی گؤسترمه‌یه چالیشیر رومان. گرچک‌لرله دولو یالان دونیادیر و یالانلاردان داشان گرچک‌دیر. دونیادیر رومان. هر کسین گؤروب، دئنه‌ییب یاشایابیلدییی دونیا. و ساده‌جه بیر آنلاتی‌دیر رومان، شیرین بیر آنلاتی. آجیلاری شیرینجه دادیزدیران‌دیر رومان.

کیتاب حکیم نظامی گنجه‌ای یاییم ائوی طرفیندن یاییملانمیشدیر.

  • شریف مردی

ائدوارد اوزبورن ویلسون، آمئریکالی بییولوق، دوغاچی و یازار. بییولوژیک اوزمانلیغی قاریشقابیلیمی‌دیر، قاریشقالار آراشدیرماسی اوزره دونیانین اؤنده گلن اوزمانی اولاراق آنیلدی. ویلسون چئوره ساوونچولوغو ایچین «سوسیوبییولوژی‌نین آتاسی» و «بییولوژیک چئشیتلیلییین آتاسی» آدلاندیریلمیش.

ویلسون 2016دا Half-Earth: Our Planet's Fight for Life (یاریم دونیا: گزه‌یه‌نیمیزین یاشام موجادیله‌سی) باشلیقلی کیتابینی یاییملادی؛ کیتابدا ویلسون دونیانین یاریسینین بییولوژیک چئشیتلیلییینین ان آزی یوزده 80ینی نسل توکه‌نمه‌سیندن ساخلاماق ایچین قورونما فیکرینی اؤنریر. آشاغیدا اونونلا بو قونودا سؤیله‌ییشینین چئوریسینی اوخویون.

حاشیه‌نین حاشیه‌سی:

ییرمی ایل زامان سوره‌جی؛ و بوغاناق اؤزه‌تی.

 

شریف مردی

 

سون گونلر هارای توشندن سونرا کی، «بوغاناق» یازاری دونیاسینی دییشیب؛ بیر سیرا یازیلار، حاق ناحاق، اینترنت اوزره یاییلدی. اوزاق یاخین، سایین یازاری و یاییملادیغی کیتابی قوتلادی. اوخویوب اوخومایان «بوغاناق»دان دئدی. کیمی‌لری غریبلیکدن، کیمیلری یییه‌سیزلیکدن، کیمی‌لری ده کیتابین یاخشی‌جا یاییملانماماغیندان دانیشدی. آلماق ایسته‌دیک تاپابیلمه‌دیک دئدیلر.

ایلک ساعاتلاردان بئله، اؤلکه‌میزه و کولتوروموزه اویغون اؤلومه قارشی سس‌لر ایدی بو یازیلار. اؤلوم آمما یازاری آلیب گئتمیشدی هئچ نه‌یی وئجینه آلمادان. نه دئیه بیلرسن بو قاچیلمازا؟ ها اؤیله‌سینه من ده شاشیب قالمیشدیم. بیر قوناقلیغین زیرهاییندایدیم، خبری ائشیدر ائشیتمز سوسوب قاپیلدیم اؤزومه. بیر هفته اولمازدی اؤزونو گؤروب دردلرینی دینله‌میشدیم، قیسط‌لریمدن دئمیشدیم.

سوسوب چالخانتی‌نین ساکین‌له‌شمه‌یینی گؤزله‌دیم. گئنلده بئش اون گون چکر بئله چالخانتیلارین یاتماسی، آنجاق بیزده ائله بیل اوچ دؤرد گون یئتدی دئیه‌سن. آرتیق کیمسه‌دن سس قالخمایاجاق. قالخان سس‌لر ایسه، بوندان سونرا اولورسا اگر، اونلار داها اؤنملی اولاجاق اصلینده؛ هیجان دورتوسو کئچیب گئدندن سونرا دئییلن سؤزلر داها درین اولور.

سایین یازارین یاشامینا ماراقلی اولان، یاخینلاریندان سوروشابیلر. کیم ایدی، هاردان گلدی، هاردا نه‌لر ائتدی. بونلار سؤز قونوسو دئییل. یازار اولاراق یاشامی اؤنملی ساییلمایاجاق، اثرینه گؤره. میلیونلارجا آذربایجانین آداملاریندان بیری کیمی گلیب ده گئتدی. باشقا میلیاردلار آدام کیمی. بئله گلیب گئتمه‌یه نه چاره وار نه ده شوبهه. آنجاق آرادا قالان بیر «اثر» وار. اثر بیرینی میلیون میلیون آدامدان آییریب قیراقدا ساخلایابیلر. تشبیه اولماسین تشبیه اولماسین، (ایشاره بارماغیمی دیشله‌یرک دئییرم!) یئددی میلیارد آدامین ایچینده «جیمز جویس» دئیه تانینان بیر آدام وار؛ میلیاردلار اؤنجه‌کی آداملاری دا گل اوستونه. اونو دوبلین‌لی‌لر نه سایدی نه آدام یئرینه قویدو دیری ایکن. حتی اؤلَندن سونرا بئله «سفئی بیر آدامیدی... گؤتوروب قاچدی دوبلیندن. سرسَفئی بیر سؤزلر ده یازدی... دوبلین‌دن ده آد چکدی.» دئدیلر. آمما! ایندی همن دوبلین‌لی‌لر، همن جویس چکن کوچه، خیابان، دوککان... آدلارینا بیرر بیرر تابلو قوروب فخرله جویس گتیرن آدلاری خاطیرلاییرلار؛ جویس یارادان کاراکتئرلرین گئتدییی بار، اوخول، کیتابخانایا ایشاره ائدیب، دوبلینی دونیانین یئددی باشیندان گلن توریستلره اونون گؤستردییی قلمدن سرگیله‌ییرلر.

جیمز جویس رومانی بیتیردی زیروه‌سینده. کیمسه اونون یاخینلیغینا دا وارابیلمز. جیمز جویس اؤزونو اثری ایله قالارغی ائتدی، آدینی دا یازدی پوزولمایان لؤوحه‌یه. آدینی اورا کئچه‌ندن سونرا اونون یاشامی دا اؤنملی اولدو و جیمز تانییان اوزمانلار گلدی اوزه. تشبیه اولماسین دییرک دیل دوداغیمدا من ده «بوغاناق»ین یازارینین یاشامی، هله‌لیک اؤنملی دئییل دئییرم. یاخین دوستوم اولاراق بئله اوزریندن کئچیرم؛ آنجاق «محمد ملک‌نژاد»ین اثری آرادا و دیری! من اثردن دانیشیرام.

دوز بئش گون سایین یازارین اؤلوموندن قاباق بیر یازی یازیب وئبلاگیما، سونرا اینستاگرامیما قویدوم، تلگرامدا «اؤیکوموز» کانالیندا دا گئتدی بو یازی. یازیمین باشلیغی «بوغاناق، ییرمی ایلدن سونرا» ایدی. اوخویون:

اوچ گوندور بیر داها باشلامیشام «بوغاناق» رومانینی اوخوماغا. بو رومانین یازیلماغیندا پیلله پیلله یازار ایله آیاق توتوب یئردیم. من، حمید قرائی و سایین یازار (محد ملک‌نژاد). اوچ بؤلوم اوخوموشام هله‌لیک. باشقا آچیلارین آچیلماسینی دئسم یانیلمامیشام بو یئنیدن اوخودوغومدا. رومانا گؤره کیمسه‌دن بیر سس قالخماییب هله. دونن ائله بونا فیکیرله‌شیردیم. نه‌دن بو رومانا گؤره کمیسه بیر سؤز دئیه بیلمه‌ییب؟ چونکو رومانین آنلاتیسی یئنی‌دیر. چونکو رومان چتین روماندیر. اوخوماغی ایش آپاریر. گوجدور. بوتون آلیشقانلیقلاری پوزور بو رومانین آنلاتی بیچیمی. او اوزدن هله اؤز اوخوجو کوتله‌میزده اونون آلینماسینا هئچ ده تله‌سمیرم. بلکه (ایییمسر باخیشلا) ییرمی ایلدن سونرا اونو یاخشی اوخویان اولدو.

من یازیمدا، فرقینی بیلرک «یاخیشی اوخویان» دئمیشم؛ تپکی یوخسا نقد یازماق دئییل، اونو یازار یازدیغی کیمی ان آزی و یاخشی اوخوماغین تعریفینه داها یاخین دورماق ایسته‌سک، اوندان دا ایره‌لی چیخما بیر اوخوماغی نظرده توتاراق دئمیشم.

گونده بیر بؤلوم اوخورکن رومانی، حمید قرائی‌یه یازیردیم بو یئنی اوخودوغومدا یئنه یئردن قالخیب گؤیده اولدوغوم حیسی. بونو دا یازیردیم کی یازارا دئمیرم حیسسیمی، اوبیری رومانینین یازدیغیندا هوَسلی قالسین دئیه. آخی سایین یازار باشلامیشدی ایکینجی رومانینین یازماغینا و بیرینجی جیلدینی ده بیتیرمیشدی؛ ایسته‌میردیم فیکری اؤنجه‌کی ایشینه بولاشا! آنجاق تئیخه ده بئله دؤزمه‌ییب ایکی اوچ کره یازار ایله یازیشماغیمیزدا تعریفله‌دیم رومانینی. سس‌لر و سؤزلر وار هله تلگرامیمدا.

ایندی کی یازار گئدیب و داها یوخدو؛ گئتمه‌یی ایله ده سس سالیب آرایا، من اؤز سؤزومون اوستونده‌یم یا یوخ؟ یانی او دئدیییم «ییرمی ایل»ی هله ده ساوونورام یا یوخ؟ البته کی (بیر ایکی ایل اویان بویان) سؤزوم‌ده برک برک دورموشام. کیتابدان اوچ یوز دنه دئییل، اوتوز میلیون دنه باس هر بیر تورکه بیر دنه وئر! یئنه من اؤز سؤزومو دئیه‌جه‌یم. تاپیلیب تاپیلماماق اوقدر ده فرق یاراتماز دوروما.

ایکینجی رومانی نئجه اولاجاقدی؟ ائله بوردا بیر شئیلر دئییم سؤزونو آچدیغیما گؤره. ایکینجی رومانیندان ایکی بؤلوم منه اوخودوغونا گؤره، و پیلانلاریندان دانیشدیغینا گؤره، اوچ جیلدلیک بیر نهیر رومان اولاجاقدی. بیرینجی جیلدی بیتیب. ایکینجی جیلدینه ائله بو یای (98ین یایی) گئدیب ان آزی 24 کنده (میانا کندلری) بیر خئیلک ماتریال توپلاییب، مصاحبه‌لر ییغمیشدی. سون گؤروشوموزده بو مصاحبه‌لرین بیلگی‌سایارا یازی اولاراق کؤچوردویوندن دئدی. او مصاحبه‌لرین بعضینین سیلیندیییندن ده دئدی. بونا گؤره ده من عصبیله‌شیب دوردوم اوتوردوغوموز نیمکتدن، اویان بویانا گئدیب اؤز اؤزومه دئیینیردیم. نییه اولاری سیلدون؟ یئر یوخودو بیر فلش آلیب تؤکه‌یدون، سی‌دی‌یه وورئیدون.. نه بیلیم منه گؤنده‌رئیدون... ال قول اؤلچوردوم. و جناب ملک‌نژاد سوچلو بیری کیمی هئچ نه دئمه‌دی. فقط دئدی باشقا آدامین موبایلیندا اولدوغونا گؤره، یازاندان سونرا سیلیردیم. دئدیم اللرون آغریماسین. مصاحبه‌لرینده هر کنده گئدیرمیش قوجا بیرینی آختاریب ائوینه گئدیر چایلاشیب دانیشیرمیشلار. باشقا دینلری اولان، باشقا مسلک‌لری اولانلاری دا تاپیب اونلاردان دانیشدیغینی دئدی. اونلارلا چکیش برکیشدن، یازارا شوبهه‌لی شوبهه‌لی باخدیقلاریندان دانیشدی... غرض اوزمان بیر یازار یازیسینا نئجه سؤز ییغار، عئینن ائله. آمما دئیه‌بیلمرم بو یازدیغی ایکینجی رومان «بوغاناق»ی کئچه‌جکدی.

سؤزومدن اوزاق دورماییم: نه‌دن دئییرم ییرمی ایل چکر «بوغاناق» یاخشی اوخویوجوسونو تاپابیله؟ بونا بیر قانیتیم وار می؟ ایلک باشدان دئییم، بیز هله ادبیاتین الیف‌بئیینه کئچمه‌میشیک! فارسلار بئله کئچمه‌ییبلر. حاشیه‌نین حاشیه‌سی دورومونداییق بیز. بوغاناق آمما چیخمیشدی بو حاشیه‌دن. آز چوخ اؤلکه‌میزده فارس و تورک ادبیاتینی ایزله‌دیییمه دایاناراق دئییرم بونو؛ قاتلاشان دا اولابیلر سؤزومه قاتلاشمایان دا. اؤنملی ده دئییل! چونکو من ادبیاتیمیزی بوغاناق بوی‌دا گؤرمورم. ییرمی ایل ده آرایا زامان قویموشام، ایییمسر باخیشلا.

دئیه‌نده ادبیاتین الیف‌بئیینه کئچمه‌میشیک، یئکه سؤز مو دئییرم؟ یوخسا ایراندا بوغاناق قدر یوکسه‌له‌بیلن اثر یوخدور دئدیییمده چاشیرام می سانیرسیز؟ آد گتیرک: محمود دولت آبادی، رضا براهنی، هوشنگ گلشیری، صادق هدایت، غلامحسین ساعدی... داها کیم؟ سیمین دانشور، صادق چوبک، ابراهیم گلستان... امیرحسین چهلتن*، محمدرضا بایرامی، احمد صادقی اشرافی (الیف نورانلی)، داها... حسین ثناپور، رضا امیرخانی...  زویا پیرزاد... کیمی آدلاردان سایاق؛ آدلار بیتر بیتمز یئکه‌لیک‌لییینه ازیلمه‌سم آلتلاریندا، محمد ملک‌نژادین آدی بوغاناق‌لا لاپ اؤنده گئده‌جک.

بؤیله می سانیردیم اؤنجه‌دن نییه دئمیر، ساخلامیشدیم یازارین اؤلوموندن سونرایا می؟ بیر: حمیدله من رومانین ائدیتینی اله آلمیشدیق. رومانین اورژینالینی آز قالا یاری‌یا آزالتمیشدیق... بیزیم آدیمیز گئتمیشدی رومانین ایلک صفحه‌سینده. ایکی: یازار یورولمادان هله یازماقدایدی، من بوغولاراق ساخلاییردیم اؤزومو. آدامدا دام دولو دویونلر آچیلیب دئشیلمه‌یه باشلامیشدی... ایسته‌میردیم خوشانلیقلا دویسون گؤردویو ایشدن. اوچ: ایندی دئدیم. کیم ایناناجاق؟ هئچ کیم! (ییرمی ایل).

***

بوغاناق نه‌دن دانیشیر؟ (review)

ایلک بؤلوم مصطفی آدیندا بیر آدامین کوما حالینا گئدیب بوغاناغا توشمه‌یی‌دیر. بوتون تصویرلر، گل گئت‌ده اولان آداملار و سیمگه‌لر آپ آیدین گؤرونور کومالی ذهنین بوغاناغیندا. تک تک بوتون گؤردویو گؤرونتولر سونرالار رومانین باشا باشیندا تیکرار تیکرار گله‌جک و آچیقلاناجاق. ایچَریک و بیچیم سیخ سیخ بیربیرینه باغلی‌دیر؛ بوغاناقلی ذهنین بوغاناقلی آنلاتیسی دا وار یانی. مصطفی کیشی سون بؤلومه قدر خسته‌خانادا یاتاغا توشوب جان چکیشمکده اولاراق آنلاتی دوربینی اونون ذهنینین قاتلارینا گیریب اوخویوجویا اولای گؤستره‌جک. ماتان آدلانان قیز دهشت‌لی اولای اوزریندن عاقلینی ایتیریب دلی اولور ایکینجی بؤلومده. ماتان مصطفی‌گیلین قونشوسونون قیزی و اوشاقلیق دوستودور. عاییله‌سی ایله قوما کؤچورلر؛ باشی بلالی ماتانین سون ماجرالارینا قدر آنلاتیلیر بو بؤلومده. مصطفی‌نین آتاباباسیندان نقل اولونان خاطیره بیزی قافلانتی تپه دره‌لرینه آپاراراق 1325 و سونرالاری آذربایجان خالقینین جانینا چاق اولان قیرران و قیتلیغی جانلاندیریر. آذربایجان کندلرینین بیرر بیرر بوشالماغی، کؤچَری‌لرین قومدا تهراندا آوارا قالماغی، جیتدان ناغیلی گیریش چیخیشیندا آنلاتیلیر. مصطفی‌گیل ده قوما کؤچورلر. قومدا چکن آغریلاری، حیقارتلری، انقلاب‌دان سونراکی بوتون اولایلار، شریعتمدارچیلیق، شریعتیچیلیک، رجَوی‌چیلک، سگگیز ایل ایران عراق ساواشی... آنلاتیلیر. مصطفی آزماز ساغالیر سونوندا و مرخص اولور خسته‌خانادان. سون بؤلومون آنلاتیسی مصطفی‌نین چکدییی بوتون چتینلیکلر، یاشادیغی کیریزلر دولاییسی‌یلا، ائوده اونون دا اوشاقلیق دوستو ماتان گونونه توشمه‌یینی گؤستریر...

 

* امیرحسین چهلتن‌دن «روضه قاسم» باشلیقلی رومانی اوخوموشام یالنیز. رومان اولدوقجا گؤزل‌دیر، آنجاق من سون قیسمینی بیه‌نه‌بیلمه‌دیم. یوخاری‌دا گتیردیییم آدلارا سایغی ایله باشقا آدلار دا آرتیرماق اولار؛ آنجاق بو آدلاری گتیریب باشقالارینی گتیرمه‌دیییم‌ده هئچ بیر آماج یوخ. تانیدیغیم و اثرلریندن اوخودوغوم یازارلاردیر بونلار، و ده اؤنملی‌لری. داهالاری دا وار البته اثرلرینی اوخویوب گؤزللیک دویدوغوم یازارلاردان. چوخلاری دا وار کی نه اوخوموشام نه خبریم وار اونلاردان.

  • شریف مردی

باشین ایچین بیر ترحوم قیل کی سرگردانینام / قادیر جعفری

غلبت الروم. بو آیه‌دن تفسیر چیخاردانلار چوخ آچیق ایکی سؤزدن عیبارت اولان بو خبری جومله‌یه «روما ایرانا غلبه چالاجاقدیر» دئیه یازمیشلاردیر. رحمتلیک پورپیرار آخی بو ایرانی هاردان سوخورسونوز بو ایکی سؤزدن عیبارت اولان آیه‌یه دئیردی. باخ ایندی تندیر قیزیشیب. قونویا بیر داها دؤنمه‌یه‌جکدیم. دؤنمک ایسته‌مه‌دییم اوچون دئییل، یئترینجه واخت آییرا بیلمه‌دییم اوچون. آنجاق بیر نئچه یئرده غفور امامی‌زاده‌خیاوی شخصی فیکیرلرینی منیم آدیما وورماسی منی شاشیرتدیغیندان قوجوندوم. غفوربی ایکینجی جوابیه‌سینده اوتای خالقی، یازیچیلاریندان روسجا سؤزجوکلری اؤیرندییینی منیم دیلیمدن یازیمیشدیر. شوبهه‌یله یازیمی بیرداها اوخودوم. خودایا بیزه یاغیش. سانیرام بارماق سایینا یاخین اوخوجولاریمیز، «اوتایلی یازیچیلار، خالقلاری ایله برابر تحصیل آلدیقلاری دیلده یازیردیلار» سؤزونون آنلامینی، غفور بی کیمی، خالقیمیز قوزئی‌ده یازیچیلاریمیزدان روسجا اؤیره‌نیر دئیه آنلامامیشلار.

بو بوردا دورسون. دوستوموز غفور امامی‌زاده‌ یوزومویلا ایکی نتیجه‌یه واریر. بیری سیزین. آنجاق بیرینده آذربایجان خالقینین موطالیعه اهلی اولمادیغینی وورغولاییر. منسه یازیمدا موخاطبلریمیزین خاص و آزاجیق اولدوقلاریندان باشقا بیر سؤزمو دئمیشم؟ بیز بیربیریمیزه یازیریق عومومیتله (گئنل بیزده بویورق بیچیمینده بیر فعلدیر. تبریزلیلر آراسی گئنلتمک بام باشقادیر. هر حالدا عومومییتله معناسیندا ایشلنمه‌سینه قوشقولانیرام). اوخوجولاریمیز تاپیلیرسا یازیچی، شاعیر، میللتچی و میلیوندا بیر عادی کوتله دیر. ۵۰۰ جیلد قیریمیزیمی ساتماق دوغروسو اوتوز میلیونلوق خالقا اوزوجودور. آنجاق دیلسیز خالقی قیناغا توتماق دا دوغرو دئییل. باخ ایندی «من، سن، او و تئلفون» سانیرام هارداسا مین جیلددن چوخ ساتمیش. دئیک گونئیلیلر روسجاسی اولان متنی داها راحاتمی آنلادیلار؟

گؤزو بوز بیری... / شریف مردی

هه؛ اؤزودور. ایندی گلدیک بیربیریمیزین یاخینلیغیمیزا و برابرجه دوشونمه‌یه باشلاماق دورومونا. سؤزو اوزاتمادان اوزرینده دایاندیغیم نئچه نکته‌نی آچیقلاییم:

بیر: اله‌شتیری آلانیندا بیر «اینسان»، «متنی ایجاد ائدن مؤلف» و «متن» وار آرادا؛ اله‌شتیرمن اله الدیغی قونو ایسه اوچونجو (متن) اؤزنه‌دیر. ان آزی من توتدوغوم یؤنتم یا اونا اییک اولدوغوم دوروم بئله‌دیر. یعنی A بیر اینسان اولاراق، A’ (آ پریم) مؤللف‌دیر؛ ایجاد ائتدییی متن ایسه تام باغیمسیزدیر بو ایکی‌دن. بونلار بیربیریندن فرقلی‌دیر هر حالدا، اله‌شتیرمن ایسه آ پریمه قاییداراق متنی اله‌شتیرمک‌ده بیر دستک اولاراق یارارلانیر یالنیز. بو اوزدن اؤزل بیر آدا ایشاره ائدرک سؤزلری دئمک‌ده بیر اینسان اولاراق (شخصیتی، بویو بوخونو بللی اولان اؤزنه)ـیه کسین ایشاره ائتمک‌دن اؤزومو یان ساخلاماقدایام.

ایکی: یوخاریدا متنی «اؤزنه» اولاراق وورغولادیغیمدا نئجه متنین صُلب و سرت دئییل ده دیری بیر اولغو اولدوغو گؤروشومه قاییدیر. البته متن دوغولدوغوندان اعتبیارن (آ و آ پریمی وئجینه آلمادان) اؤز یولونو گئده‌جک. بو اوزدن متن آدلانان بو وارلیغین دوغولدوغوندان سونرا آپریمین اونا آسلاناجاق هئچ قوتسال بیر دستک یوخدور نوخدالاماق ایچین! ایندی آپریم امین‌دیر سؤزونون یورومو نه‌دیر یوخسا آرخایین، هئچ فرق ائتمز.

دوز یول هارداندیر؟ / غفور امامی‌زاده خیاوی

بیلدییینیز کیمی معیار دیل، اورتوقرافی فرقلی‌لییی، اوتای آذربایجان و ایستانبول تورکجه‌سینین نجور ادبی دیلیمیزله ایلگی‌یه کئچمه‌سی کیمی موضوع‌لار، ادبیات چئوره‌لریمیزده فرقلی باخیش‌‌لارلا آلینان و یانسییان گوندم‌ مساله‌لردن بیری اولاراق گؤزوموز اؤنونده سرگیله‌نمکده‌دیر.

بو قونودا آز دا اولسا، آرادا سیرادا مقاله‌لر یازیلمیش، یازارلاریمیز دا بعضن، اؤز باخیش‌لارینی یئری گلدیکجه اوخوجولاری ایله پایلاشمیشلار.

کئچن دؤنه‌کی قیسا یازیمدا، سایین شریف‌ مردی‌نین جوابیه‌سینین اولینده دوغرولوقلا ایشاره ائدیب سیرالادیغی کیمی، بیر چوخ مساله‌لردن سؤز ائتمیشدیم. یازی‌نین اولینده ده "بو قونولاردا چؤزوم یول‌لارینی بیلن بیریسی کیمی چیخیش ائتمک قصدینده اولمادیغیم" وورغوسو ایله، "ساده‌جه بو قونودا اولان باخیش‌لاریمی و شخصی تجروبه‌لریمی آچیق آیدین و سانسورسوز بیر شکیلده اورتایا قویماق" نیتینده اولدوغومو اوخوجولارلا پایلاشمیشدیم.

طبیعی کی کئچید دؤورونو یاشایان دیلیمیز، باخیش فرقلی‌لییی و نئچه‌سسلی‌لیین رسمیته تانیندیغی دئموکراتیک بیر اورتام‌دا و سانباللی ادبی اثرلریمیزین بول بول یارانیب اوزه چیخدیغی بیر فضادا دیرچه‌لیب بویا باشا چاتاجاقدیر. ایسته‌دیییمیز یئره چاتانا قده‌ر، اورتالیقدا گرگین بیر دورومون یارانماسی دا کامیلن طبیعی‌دیر، آنجاق یازارلاریمیزین بو دورومون قاباغیندا سوسمالاری و هر نه‌یی اولورونا بوراخمالاری هئچ ده طبیعی نظره گلن بیر شئی دئییلدیر.

لاخلاتماق لازیمدیر... / شریف مردی

 

نئچه گون اؤنجه ایکی اؤیکو توپلوسو یاییملانمیش غفور امامی زاده خیاوی ایله شعرلری و دوزیازیلاری‌یلا اینتئرئنت اوزره تانیدیغیمیز قادر جعفری آرالاریندا کامئنت اولاراق یازیشدیقلاری، غفورون «ساده یازماق چتین می، چتین یازماق می ساده؟» باشلیقلی یازیسیندان باشلاناندی؛ سؤز البته آغیزلاردا دولانیب قلملردن سیزاراق ایللر بویو بلیرلی بیر یئره وارمادان گلیب چاتمیشدیر. بورادان یولا چیخاراق بیر نئچه نوکته‌یه اشاره ائده‌جه‌یم.

ایلک سورون قونونون سورونساللاشماغی‌دیر. سایین غفور ایلک یازیسیندا ال اوستو اولاراق هیجان ایچینده شعریمیزده موخاطب، دوشونجه، دیل، شعریمیزده او آن‌لار، قورولوش و ترکیب یالنیشلیق‌لاری، دیقتله سئچیلمه‌میش کلمه‌لر، چکیجیلیک، شخصی دیل، کلمه‌لره ایسته‌دییی و خوشونا گلن مفهومو چاتماق، ساده، موبهم، چتین و آلینما کلمه‌لر ایشله‌تمک، ایستانبولجا و روسجا کلمه‌لر، بو تای آذربایجان تورکجه‌سی، یئره‌ل و بؤلگه‌سل عونصورلارین ادبیاتیمیزدا اؤن پلان‌لارا گتیریلمه‌سی... کیمی قونولارا توخوناراق، «یئرلی لهجه‌ و کلمه‌لریمیز شعریمیزه یول آچمالی‌ و ادبیاتیمیز مستقل و بؤلگه‌سل بیر کیملیک قازانمالی‌دیر» سونوجا واریر. بئله‌جه «شعریمیز هاچان اوغرادیغی بو شخصی سمبولیک دیلین الیندن قورتاراجاق؟ موبهم یازماق نه زامان حاقسیزجا یوکسه‌لدییی بو مسلط موقعیتیندن آشاغی ائندیریله‌جک؟ ساده شعر هاچان او موبارک آددیملارینی ادبیاتیمیزا باساجاق؟» دئیه «شعریمیزین لنگئیستن هیوزلارینی، کارل سئندبرگ‌لرینی، اورهان ولی‌‌لرینی» آرزیلایاراق هارایا چاغیریر.

ادبی دیلیمیز نجور اولمالی‌دیر؟ / ایکینجی بؤلوم / غفور امامی‌زاده خیاوی

اصلی مساله بو دئییل کی میللتیمیزین ادبیاتچی‌لارین دیلینده دانیشماغینی (البته بونا ایمکانیمیز دا یوخدور) و یا ادبیاتچی‌لاریمیزین میللتین دیلینده یازماغینی (بو دا دوغرو بیر ایش دئییل، چونکو بو خالق، اون ایل‌لر بویودور دیلینین اصیل اؤزه‌ییندن اوزاق دوشوبدور)، انتزاعی بیر مساله کیمی کاغیذ اوستونه گتیریب حل ائدک. اصلی مساله‌، یازارلاریمیزین ایندیکی دورومدا (بلی، ایندیکی، دیلیمیزین اوخونماماسی و حاکمیتین سیخما بوغماسی آلتیندا) خالقی اؤز اثرلرینه جلب ائتمه‌لری و چئشیدلی یول‌لارلا اونلاری اؤز دیل‌لرینه یؤنلتمه‌لری مساله‌سی‌دیر. بو، ایندیکی دورومدا، اونلارین ان باشدا گلن مسؤلیت‌لریندن بیری‌دیر. 

یازارلاریمیز آیین شایین بیر گوشه‌ده لم وئریب، سیاسی فعال‌لاریمیزین دیل قونوسونداکی چالیشمالارینین سونوجا چاتماسینی، اؤنجه دیلیمیزین رسمی اولماسینی، سونرا دا اؤزلرینین دَبدبه ایله عرصه‌یه تشریف گتیرمه‌لرینی گوددوکلری خیالی فضالاردا، تاریخی وظیفه‌لرینی اونوتموش اولور‌لار. اونلار نجور اولورسا اولسون، بو دیلی خالقین ایچینه آپارمالی‌دیرلار و بو یول‌دا همشه اؤن سیرالاردا اولمالی‌دیرلار.

یازارلاریمیز "بیز ایسته‌سک ده ایسته‌مه‌سک ده خالق بیزیم یازی‌لاریمیزی اوخومایاجاق" کیمی سؤزلرله انفعالا یؤنلمیش اولدوقلاریندان باشقا هئچ نه‌یی ثابیت ائده‌نمزلر. بیر یازار اولاراق یاشادیغیمز بو چاخناشیقلی دورومدان چیخماق اوچون شخصی چؤزوم یول‌لاریمیز اولمالی‌دیر. هره‌میز دیلیمیزین میللتین ایچینده چیچک‌لنمه‌سینده‌کی وظیفه‌میزی یئرینه چاتدیرمالی‌ییق. ادبیاتچی‌لاریمیز سیاسی و اجتماعی مساله‌لردن بونجا گئری چکیلمه‌مه‌لی‌دیرلر.

ادبی دیلیمیز نجور اولمالی‌دیر؟ / بیرینجی بؤلوم / غفور امامی‌زاده خیاوی

بو مطلب، اصلینده سایین قادیر جعفری‌نین، منیم ادبی دیلیمیزله ایلگیلی بیر یازیما جوابیه اولاراق یازدیغی بیر یازیسینا، ایکینجی جوابیه کیمی قلمه آلینمیشدیر. 

من بو یازی‌دا، بو قونودا اولان باخیش‌لاریم و شخصی تجروبه‌لریمی آچیق آیدین و سانسورسوز بیر شکیلده اورتایا قویموشام. باشقا شاعیر و یازارلاریمیزدان دا، بو اؤنملی مساله‌یه قاتیلمالارینی، بو قونودا اولان باخیش‌لارینی مکتوب اولاراق پایلاشمالارینی تمنا ائدیرم.

سؤزومو بیر خاطیره ایله باشلاییرام:

۱- یاشماغین ایکینجی سایی‌سینی چیخارتدیغیمیز گون‌لر، خییوودا تزه‌جه تانیش اولدوغوم بیر اؤیره‌نجی دوستوملا دانیشدیغیمیز سیرادا، دوشوندوروجو بیر مساله‌ ایله قارشیلاشدیم. سؤزون تام آنلامیندا ادبیاتین عادی موخاطب‌لر‌یندن ساییلابیله‌جک دوستوم، یاشماغین ایکینجی سایی‌سینی ائله ایلک صفحه‌سیندن باشلاییب، دیلیندن باش آچدیغی مطلب‌لرینی ماراقلا اوخویوب باشا وورموشدو. آنجاق ایل‌لر بویو یازیب اوخودوغو فارس دیلینده اولدوغو اوچون، یازی‌لاری اوخوماقدا زورلاندیغیندان، بعضی مطلب‌لردن واز کئچمیشدی. موخاطب‌لرین چوخونا اؤزگه گلن، چتین کلمه‌لری یاراشیق‌سیز بیر بیچیمده ایچینه یاغدیردیغیم او سایی‌داکی منیم مقاله‌لریم، بو "واز کئچیلمیش‌"لرین ایچینده ایدی. 

او گوندن بری باشی‌بوشلوغو بیر یانا بوراخیب، موخاطب قونوسوندا آرادا سیرادا دوشونمه‌یه باشلادیم. یازیچی‌لیق‌دا جیددی‌لشدیییم سونراکی ایل‌لرده، بو قونو، دوشونجه‌لریمین اساس مرکزینده یئر آلان مساله‌لردن بیرینه چئوریلدی. بو موددت‌ده بؤرکومو قاباغیما قویوب اؤزومدن دؤنه‌لرجه سوروشدوغوم "کیمه یازیرام" سؤالی اوزه‌رینده دوردوغوم، بونا شخصی اولاراق بیر جواب‌لار تاپدیغیم و بونلاری، یئری گلدیکجه بعضن ادبی درگی‌لرده ده یاییملادیغیم آز اولمامیشدی.

اؤزومو آلداتمامالی‌ ایدیم. من تکجه اؤزومه و اوره‌ییمه یازمیردیم؛ بؤیوک بیر اؤلچوده، باشقا اینسان‌لارین دا ذؤوقونو اوخشاماق و اونلارین منی تایید ائله‌ین باخیش‌لارینی قازانماغین دا آرزوسوندا ایدیم. من تکجه اؤزومه و بیر نئچه یاخین_اوزاق دوست‌لاریما یازماقلا قانع اولان او آلچاق کؤنوللو‌لره (بلکه ده اوجا کونوللو، کیم بیلیر؟) قوشولماق اوچون گیرمه‌میشدیم بو یولا. من ده باشقا یازارلار کیمی یازی‌لاریمین گئنیش کوتله‌ طرفیندن قارشیلاندیغی و آدیمین اونلارین قولاغینا چاتاجاغی آرزوسوندا ایدیم.

بو دوشونجه طرزی ایله طبیعی کی موخاطب قازانما یول‌لارینا دا فیکیر قیلمالی ایدیم. ساده دیلده یازماق دوشونجه‌سی، ائله بو باخیش‌دان اورتایا چیخیردی. ایکی اؤیکو مجموعه‌می، (اؤزه‌للیک‌له ایکینجی‌سینی) هر زامان ذهنیمین بیر گوشه‌سینده، هامینین باشا دوشه‌جه‌یی بیر دیلده یازمالی اولدوغومو دوشونرکن یازیب باشا چاتدیردیم. عؤمورلری بویونجا ایلک دفعه تورک دیلینده بیر کیتاب اولاراق اله آلدیقلاری قیرمیزیم مجموعه‌سینین حاققیندا، اوخویارکن بیر خاص چتینلیک چکمه‌دیکلری و بیر نئچه مورددن سونرا کیتابی اوخودوقلاریندا دیل پرابلئمی یاشامادیقلارینی دیله‌ گتیرن بیر چوخ موخاطب‌لریم، منه بو قونودا دوز فیکیرلشدیییمین سیقنالینی چوخدان وئرمیشدیلر. قیرمیزیم مجموعه‌سی یاییملاندیغی ایلده، ۵۰۰ جیلده یاخین ساتدی. موخاطب قونوسوندا بونو اؤزومه اوغور ساییردیم. بونو دئمک ایسته‌ییرم: بیز یازی‌لاریمیزدا تورکجه‌میزی باشارمایان بؤیوک بیر آماتور اوخوجو کوتله‌سینی ده نظرده آلمالی‌ییق. 

سئویملی غفور بی، اؤنجه‌دن دوشونجه‌نیزی داها آچیق و چیلپاق شکیلده اورتایا قویدوغونوز اوچون میننتدارام.

بو تور موباحیثه لرده، قارشی طرفین نئت اولاراق نئجه دوشوندویونو اؤیره‌نینجه، دانیشیغین هانسی محورده آخاجاغی بلله‌نیر. یا سیز دئمیشکن، ایبهاملی دئییل، بئله دانیشیقلار دوز یازییا اساسلاندیغی اوچون، ادبی یازیدان فرقلی اولاراق، آماج ساده دئییمله آنلاتیلمالیدیر. ایندی وورغولادیغینیز موضوعلار اوزره باخیشیمی پایلاشماق ایسته‌ییرم.

یازیلارینیزدا دوشونولن، ساده یازماق ادبی اوسلوبویلا، ساده دیلده یازماق فرقلری دریندن ایچ ائدیلمه‌میشدیر. ساده یازماق بیر ادبی آخیم اولاراق، ساده دیلده یازماقلا عینی دئییلدیر. میثال اوچون آدینی چکدییینیز اورهان ولی اصلینده زامانیندا خالقینین دانیشدیغی دیلده دئییل، ساده یازی ادبی آخیمینین بانیلریندندیر. بیلدییینیز کیمی تنظیمات دؤنمینده تورکییه‌ده خالق دیلی عثمانلیجایدی. تنظیمات دؤنه‌می، عوثمانلیجادان یاخا قورتارماغا چابالاما دؤنه‌میدیر. همین دؤورده ساده یازمایان گوجلو و سئویلن شاعیرلر واردیر.

هئچ نه اینانج قدر اینسانی یانیلتیمیر دئسم، بلکه ده یالان دئییرم. آمما لوطفا اؤزگووه‌نینیز اولسون، آمما دوشوندویوموز ایناما چئوریلمه‌سین سئویملی غفور. آذربایجان ادبیاتینین فرقلی آسپئکتلردن فرقلی قورتولوش یولو اولا بیلر.

دیلیمیزین سیاسی قونومو اولوب، خالق مکتبلرده دیلیمیزده تحصیل آلمایینجا، ادبیاتیمیز گونئیده کوتله آراسی یایقینلاشاجاغینا او قدر ده اینانمیرام. اصلینده بیز ادبیاتچیلار بیر بیریمیز اوچون یازیریق. بیر بیریمیزین موخاطبلریییک. بو موضوعدا اؤزوموزو آلداتماساق داها یاخشیدیر.

سیز قوزئی یازارلاری خالق دیلینده یازیردیلار دئیه‌نده البته یانیلیرسینیز. قوزئیده‌کی یازیچیلار خالقلاری ایله برابر تحصیل آلدیقلاری دیلده یازیردیلار دئسک داها دوغرودور. بیز گونئیلیلرسه بوندان محروموق. اونلارین یازیلاریندا گئدن ستول، سکامیا... اؤنجه آذربایجان ادبی دیلینه کئچمیشدیر. آذربایجان خالقینا، روسجا قارشیلیقلار دوغولورکن آنادان گلمه‌میشدیر. بیزیمکیلر کیمی دیگر خالقلارلا علاقه و تحصیلله اؤیرندیلر. آمما بو بیزیم سورونوموز دئییل. دیلیمیزه آخیشان بونجا یاد سؤزلر دورورکن، بیز ده گونئیده بو قارماشیقلیغی داها چوخالتساق، سؤیله‌دییینیز 1813 دن بری یارانان مسافه‌نی داها اوزاقلاشدیریب، هانکی قووه‌لرین خئیرینه آددیملادیغیمیزی، سیز داها یاخشی بیلیرسینیز. آیریجا بیلدییینیز کیمی قوزئیده حاضیردا بو مسافه‌نی قالدیریب و یاد سؤزلری دیلیمیزدن آریتداماغا، آزاجیق دا اولسا، دوشونجه و چابا واردیر. هر حالدا خالقیمیزین آلیشدیغی مدرس، دانیشگاه، نیمکنت و… سؤزلری یازیلاریمیزدا ایشلتمک، دیلیمیزی الیمیزله داها گؤممکدن باشقا بیر شئی دئییلدیر، دئیه دوشونورم.

قوزئیده بوتون دیلیمیزه گلن سؤزجوکلره باخمایاراق، دیلیمیزین سینتاکسی قورونوب. ج.م. قولوزاده‌دن توتموش، آ. ریضایئو، ائ. افندییئو، ای. موغننا، ج. جاببارلی، م. سولئیمانلی، ای. شیخلی وئ... هامیسی آذربایجانین فرقلی بؤلگه‌لریندن اولوب، فرقلی لهجه‌لرده دانیشمالارینا باخمایاراق، معیار ادبی دیلده یازمیشلار. هئچ بیر یازاریمیز :گلیروخ، گلوروک وس. دئییل، هامیسی گلیریک دئیه یازمیشدیر. آمما بیزیم دیل بیلمز گونئینیلر، آغیز و لهجه‌لری دیلیمیزه گتیریلمه‌سینی بعضاً بیلمزدن، بعضاً ده بیله‌رک، ادبی یارادیجیلیقلاریندا، ایشله‌دیب و آنلاتماقدالار. کسینلیکله بونا بیر اولوملو اولای کیمی باخا بیلمرم.

بیر ادبیاتچی و دوشونجه آدامی کیمی، خالقمی بیزه یول گؤسترجک، بیز می خالقا؟ بیز می خالقیمیزا نئجه یازیب نئجه دانیشاجاغینی اؤیرتمه‌یه چالیشاجاییق، یوخسا خالق می دانیشدیغی یانلیش قورولوش و سؤزلری بیزه تحمیل ائده‌جکدیر؟ کیتاب اوخویان موخاطب تاپیلیرسا، ستول سؤزونون نه آنلامدا اولدوغونو بیلمیرسه د، دیرناق آراسی و یا اتک یازیداکی آچیقلامادان اؤیرنه بیلر. هر حالدا بو تیپ سؤزلری یازیدا گئتمه‌سینین ده نورماللاشماسیندان یانایام.

ادبییاتیمیزدا کئفلی ایسکندر کیمی، ج.م. قولوزاده نوبوغویلا، قلوباللاشان خاراکتئرلریمیز ده اولوب. تهمینه و زاور کیمیلری، آنار ریضادان یاددا قالیب. علی و نینو ایسه قوربان سعیددن. احمد و جاهاندار بی دلی کورده اونودولمور، بکیل ایسه کؤچ ده. بورادا مسله ادبیاتیمیزین دونیا میقیاسیندا دئیه‌جه‌یی سؤز دئییل، سؤز بیز گونئیلیلرین بونا ناییل اولماغا تلسمه‌ییمیزده‌دیر. البته اؤیره‌نه‌جک چوخ شئیلر و تجروبه ائده‌جه‌ییمیز چوخ یوللار واردیر. یازدیغیم قیسا باخیشدا بئله بیر اوبرازلاری یاراتمانین آسان اولدوغونو یازمامیشدیم. بونون اوچون دیلین ایچ قاتلارینا کئچیب، اوزون اوزادی هله اوخویوب، دوشونوب داشینیب، یازیب یاراتماق لازیمدی.

بورادا وورغولاماق ایسته‌دیییم باشقا بیر مساله، کئچن قیسا باخیشیمدا شعره دور دئمک واختیدیر دئمکله، بعضی دوستلاردا ترس آنلاییش اولاراق ائله دوشونولموشدور کی، داها شعر یازمایاق. کسینلیکله بئله بیر مقصد اورتادا یوخدور. ساده‌جه شعر و یا دیلله باغلی هر هانسی بیر ادبی تورده، اؤنجه دیلی اؤیره‌نیب، سونرا یارادیجیلیغا باشلامالیییق دئمک ایسته‌میشدیم. یوخسا شعر و نثر آیری آیری ادبی تورلریدیر و ایشلولری ده باشقا.

قادیر جفری

  • شریف مردی